Boetekleed - Ian McEwan

Het was een hele uitdaging om eens in 'grote' literatuur te duiken. Als ik eerlijk ben joeg de omvang van het boek me eerst wat schrik aan, maar al snel betrapte ik mezelf erop dat ik niet wou dat er een einde kwam aan het boek. Omdat ik de film al eens had gezien, kon ik het boek niet lezen met een onbevooroordeelde ingesteldheid. Toch kon het verhaal, de personages en het plot mij nog steeds op alle mogelijke vlakken boeien en raken. Het is een parel van een boek met zoveel symboliek en gelaagdheid en ik hoop snel weer zo'n literair juweeltje tegen te komen. Daarnaast kon, zoals ook  Kim Jönsson beschrijft in een artikel voor Mensen zijn Media, McEwans oog voor detail, realisme en het verweven van zowel sociale, maatschappelijke als psychologische thematiek mij enorm bekoren. Waar ik mij ook sterk bij aansluit is de uitspraak waarin McEwan veel waarde hecht aan visuele zeggingskracht en dat hij streeft om alles zodanig te beschrijven dat je dingen voor je kan zien. Om diezelfde reden vond ik het boek nog sterker dan de film, die ik al subliem vond. Wat voor sommige lezers als saai en langdradig kan aanvoelen door de lange, gedetailleerde passages waarbij alle gevoelens en gedachten zorgvuldig worden ontleed, voelde ik de constante spanning, hartstochtelijkheid en intrige die ervoor zorgde dat ik het boek in geen mum van tijd uithad en van elke seconde genoot.

De verhaalopbouw van het boek was weldoordacht en heel interessant door de wisselende focus op de personages, het afwisselende en vooral het dubbelzinnige vertelperspectief, de opvallende stream of consciousness bij de verteller  en de verschillende tijdzones. Zo is het boek opgedeeld in drie delen en een einde. Het boek begint bij de familie Tallis tijdens een snikhete zomerdag in 1935. Het verhaal wordt liefelijk in gang gezet als een wat gênant weerzien tussen oudste dochter Cecilia en Robbie, een studievriend, die de zoon is van de huishoudster en die tot dan toe als een extra familielid gold. Tijdens die uitgerekende zomer beginnen de klassenverschillen tussen hen terug te spelen in combinatie met erotische spanning. De situatie loopt uit de hand door een te expliciete liefdesverklaring die in de handen komt van de jonge, naïeve Briony die iets te jong is om te begrijpen wat er geschreven staat en iets te veel verbeeldingskracht heeft waardoor de situatie uitmondt in de arrestatie van Robbie op beschuldiging van verkrachting.

In dit eerste deel speelt voornamelijk de kinderlijke verbeelding en de liefde voor het schrijven van de dertienjarige Briony een belangrijke, zelfs cruciale rol. Deze kinderlijke verbeelding in combinatie met haar passie voor het schrijverschap, zorgt voor een vervaagde en flinterdunne grens tussen waarheid en fictie waardoor ons vertrouwen als lezer in de waarheid regelmatig wankelt. Dit is voor mij net de kracht van het boek en hierin straalt Boetekleed ook volgens De Groene Amsterdammer, waarin staat dat 'echte literatuur laat zien hoe verhalen ontstaan en hoe de werkelijkheid tot fictie wordt gevormd.  (Leibovici, 2002).' Als lezer krijgen we een goed inzicht in wat Briony, de focalisator in dit deel, weet en vooral niet weet, ziet en vooral niet ziet, hoort, denkt en voelt.  Zo krijgen we  als lezer bijvoorbeeld slechts Briony's perceptie van de centrale intrige aan de fontein tussen Cecilia en Robbie. We krijgen als lezer vaak net iets te weinig objectieve informatie over de gebeurtenis wat ons interpretatievermogen de vrije loop laat. Wanneer later blijkt dat de eerste drie hoofdstukken een schrijfsel lijken te zijn van Briony zelf en dus alles aan haar brein is ontsproten, ervaarde ik als lezer een waardevolle catharsis en een beter inzicht in de complexiteit en gelaagdheid van het boek en de belangrijke rol die metafictie en intertekstualiteit hierin speelt.

Het schrijven vanuit een kind dat geïnteresseerd was in het schrijverschap, was daarnaast geen willekeurige keuze volgens McEwan. Zo haalt de auteur aan in een interview dat verscheen op DBNL dat het altijd problemen met zich meebrengt om over kinderen te schrijven want de beperkingen van het perspectief kunnen een hindernis vormen. Toch ging hij de uitdaging aan en probeerde hij vanuit de geest van een kind schrijven zonder het kind de beperking op te leggen van de kinderlijke woordenschat. Om dit zo natuurlijk mogelijk te laten overkomen bij de lezer maakte hij van Briony een 'auteur' om haar vanuit haar eigen perspectief over haar jeugd te laten vertellen in de taal van een volwassen romanschrijver. Daarnaast wordt de ontwikkeling van Briony en de evolutie die zij maakt doorheen haar leven vooral zichtbaar in haar veranderende taal en vertelstijl, die eerst sterk gebaseerd is op de romantische schijfstijl van Virginia Woolf en die volgens Ian McEwan evolueerde in een soort van Elizabeth Bowen met een vleugje Rosamond Lehmann (Begley, 2004) Hierbij aansluitend zijn volgens De Groene Amsterdammer grote romans complex en gelaagd en vertellen zij een verhaal dat enerzijds herinneringen oproept aan eerder geschreven werken en via verscholen intertekstualiteit bij de lezer een vaag gevoel van herkenning teweegbrengt, en anderzijds volledig oorspronkelijk en anders. Zo spreken grote romans over zichzelf en over het schrijven van literatuur waardoor we dankzij Briony leren hoe iemand schrijver wordt en hoe belangrijk de literaire traditie is.

Deel twee speelt zich vijf jaar later af. Het is inmiddels 1939 en Robbie is een van de Britse militairen die, na zijn vrijlating, naar het front in Frankrijk treedt om te vechten. Voor de start van zijn missie spreekt Robbie nog een keer af met Cecilia die ondertussen verpleegster is. De korte hereniging tussen hen, de kus die ze deelden en Cecilia's woorden in haar brieven vormen voor Robbie de enige houvast om de oorlog te doorstaan. Tijdens zijn tocht speelt Robbie de gebeurtenissen van de afgelopen jaren af in zijn hoofd op zoek naar de reden en vooral het motief van Briony waarom alles zo dramatisch veranderde.

In dit deel is er is een duidelijke verandering in de vertelstijl. McEwan legt de focus hier vooral op de oorlog en de psychologische en fysieke tol die oorlog eist. Voor dit deel deed hij beroep op brieven van Engelse soldaten, waardoor hij een concreet en realistisch beeld kon schetsen op het leven aan het front. (Jönsson, 2021). Naast de realistische en vooral gruwelijk weergave van de omstandigheden en de gebeurtenissen die zich in Duinkerken afspelen, weerklinkt vooral de hoop in elke soldaat. Deze hoop vormt een belangrijke basis voor Robbie, en alle soldaten in de oorlog, om tot het einde te blijven vechten, en weerspiegelt tegelijkertijd de onredelijkheid en nietigheid van Briony's daad. 

Daarnaast ligt de focus in dit hoofdstuk vooral op wat Robbie meemaakt, denkt en voelt en zijn mentale lijdensweg. Zijn blik op het verhaal is voor ons als lezer enorm waardevol om ook te begrijpen waarom Briony in eerste instantie deed wat ze deed in het eerste hoofdstuk. Na verloop van tijd begint Robbie de puzzelstukjes in elkaar te leggen en begrijpt geleidelijk aan vanuit welke gevoelens Briony handelde. Haar kinderlijke vernielzucht kwam voort uit wrok en jaloezie voor de liefde en passie die zich tussen Robbie en haar zus afspeelde. Hij begrijpt dat Briony slechts een kind was en niet wist wat ze deed, maar hij zal haar nooit vergeven en zijn haat voor haar zal blijvend zijn. 

In het derde deel komen beide werelden samen en wordt Briony geconfronteerd met de ernst en de pijn van de oorlog. In dit deel kijken we weer voornamelijk vanuit Briony's standpunt die ondertussen ouder en wijzer is en een hoop inzichten heeft over haar verleden. Ze werkt als verpleegster in een militair hospitaal in Londen, iets wat we kunnen zien als boetedoening voor de fouten die ze maakte. Wanneer ze de zwaargewonde Franse soldaat Luc ontmoet, komt ze tot een grote epifanie over haar daden, wat vervolgens tot een heimelijke kwelling en spijt leidt. Vervolgens krijgt ze reactie van een uitgever wie ze haar verhaal, dat we lazen in het eerste hoofdstuk van het boek, opstuurde. De uitgever leest de fonteinscène, het cruciaalste moment van het boek, vanuit het perspectief van een volwassene, iets wat loodrecht staat op de kinderlijke verbeeldingskracht waarmee het fragment door Briony is geschreven. Door de brief van de uitgever beseft Briony haar onvergeeflijke daad en de drastische gevolgen die haar gemaakte fout hadden voor haar, maar vooral voor haar zus en Robbie. Aan het einde van het derde hoofdstuk zal Briony aanwezig zijn op de bruiloft van Lola, haar nichtje, en Paul Marshall, de vriend van haar broer wie ze met opzet of per ongeluk verwarde met Robbie tijdens de wereldveranderende gebeurtenis in de zomer van 1935. De confrontatie zorgt bij Briony tot het grootste inzicht en haar nood voor boetedoening. Gekweld door schuldgevoel neemt ze contact op met haar zus in Londen. In Cecilia's appartement treft ze ook Robbie aan. Ze krijgt de kans om te spreken en om haar fout recht te zetten en ze zal het verhaal herschrijven hoe het écht is verlopen als boetekleed. 

Briony's vertelsel eindigt na het derde deel en wordt vervolgd door een laatste twintig pagina's waarin Briony als vertellende ik op 77-jarige leeftijd schrijft over haar verleden en haar verhaal. Ze leidt aan vasculaire dementie en ze voelt de nood om haar verhaal voor de zesde en laatste keer te herschrijven, maar vindt het moeilijk om over personages te schrijven die nog steeds in leven zijn. Toch beslist ze om de juridische werkelijkheid te beschrijven, maar om ook een happy end te voorzien, wat in tegenstelling staat met hoe het in de realiteit is verlopen. Ze bezit niet meer over de moed van pessimisme en op die manier wil ze de waarheid uit de doeken doen en Robbie en Cecilia geven wat ze hen heeft afgenomen: de waarheid, de liefde en hun samenzijn. Ze kiest ervoor om het verhaal te schrijven hoe zij het wil omdat ze beseft dat zij als schrijfster de grenzen en de voorwaarden bepaald. Ze laat Cecilia en Robbie in haar laatste versie herenigen en gelukkig zijn, maar ze is niet zelfzuchtig en kiest ervoor om hen haar de vergiffenis voor haar daad niet te gunnen.

Dit vond ik een van de sterkste passages in het boek doordat Briony ons als lezer informeert over de macht die zij als schrijfster heeft in het boek. Zij is als schrijfster van een verhaal dat verteld wordt vanuit een alwetend perspectief, de god die boven alles en iedereen staat. Haar post-bewustzijn als schrijfster en als personage vormde voor mij de kracht van het boek en kreeg pas aan het einde van het boek een waar gelaat. Hierover vond ik ook een interessante insteek in een analyse over het boek op Gradesaver, waarin staat dat alle auteurs zijn onderworpen aan hun eigen interpretatie van gebeurtenissen en het deze in-empirische wetenschap is die literatuur zoveel macht over andere mensen, met name de lezer, kan geven.