Atonement

Joe Wright (2008)

Door mijn enthousiasme voor het boek Boetekleed van Ian McEwan, wilde ik graag de verfilming van Joe Bright bespreken en zo ook een vergelijkende analyse van het boek en de film te maken. Ik zoom eerst in op de technische aspecten van de film en aan het einde van mijn bespreking zal ik de focus leggen op de verschillen en de gelijkenissen tussen het boek en de film die mij opvielen.

Ik begin bij het begin: de openingsscène. De film wordt krachtig en symbolisch ingezet met een combinatie van een themaopening en een situatie-opening waarin het poppenhuis van Briony wordt getoond. Vervolgens draait de camera in een horizontale panbeweging van het poppenhuis naar de miniatuurbeeldjes en nadien naar het typmachine waaraan Briony aan het typen is. In de openingsscène maken we meteen kennis met Briony en krijgen we direct een duidelijk beeld over haar leefwereld en haar passie, schrijven. Beide aspecten, het poppenhuis en het typmachine verwijzen enerzijds naar de grootste en belangrijkste motieven in het verhaal: schrijverschap en fictie, en anderzijds naar de individualisatiefase waarin Briony zich bevindt.

(druk op de pijltjes om te swipen)

Een interessant gegeven dat me direct opviel tijdens de openingsscène was het geluid, met de nadruk op het typmachinegeluid, dat tijdens de eerste minuten al subtiel van diëgetisch in non-diëgetisch vloeit. Tijdens de titel sequentie wordt de titel getypt door een typmachine. Vervolgens horen we het offscreen geluid van de typmachine tijdens het shot van het poppenhuis waarna het typgeluid samenvalt met het beeld van Briony die aan de typmachine zit. Wanneer Briony vol enthousiasme de laatste pagina van haar script uit haar typmachine trekt en door het huis loopt opzoek naar haar moeder, vloeit het diëgetische typgeluid voort in een non-diëgetisch geluid en vormt het typgeluid het ritme van de soundtrack die we dan te horen krijgen. Door de film heen krijgen we vaker het typmachinegeluid als deel van de soundtrack te horen zoals op het moment dat Briony de brief van Robbie aan Cecilia leest, tijdens het moment dat Briony wordt geïntroduceerd in haar job als verpleegster, en tijdens het moment wanneer ze toeschouwer is van de trouw tussen Lola en Marshall. Het typmachinegeluid wijst op een op hol geslagen fantasie die diepgeworteld zit in de realiteit en ons als kijker telkens de vraag laat stellen in welke dimensie, realiteit of fictie, de scène zich afspeelt. Elke scène waarin Briony's perspectief dominant wordt in het verhaal, krijgen we het typmachinegeluid te horen.

Een ander voorbeeld van een mooie verschuiving tussen diëgetisch en niet-diëgetisch geluid, zien we tijdens het lange trackingshot van het leger bij Duinkerken. Hier voorziet de soundtrack ons van een hoopvol geluid dat ruimte maakt voor het zingen van een koor van gewonde soldaten op het strand. Terwijl de camera verder gaat, verdwijnen hun stemmen weer naar de achtergrond en worden de stemmen deel van de soundtrack.

Naast de vloeiende beweging van diëgetische en non-diëgetische geluiden, creëert de regisseur ook spanning en sfeer door de mooie, tragische soundtrack die gecomponeerd werd door Dario Marianelli en door de weldoordachte geluidseffecten en sound bridges. Een duidelijk voorbeeld van een sound bridge die naast de ondersteuning van het verhaal en het creëren van spanning ook symbolisch is, is het geluid van de bij aan het raam in Briony's kamer. Het gezoem van de bij begint subtiel op de achtergrond wanneer Briony met de tweeling en Lola het script voor haar toneelstuk aan het overlopen is. Wanneer de drie de ruimte verlaten en Briony alleen achterblijft heeft ze aandacht voor het zoemende geluid dat steeds harder wordt waarna ze vervolgens getuige wordt van de cruciale fonteinscène. De bij is geen willekeurig insect in dit geval, de bij staat symbool voor wat Briony die door het zien van de fonteinscène zelf haar omgeving steekt met haar leugens.

Als ik vervolgens dieper inzoom op de beeldende elementen in de film, kan ik zeggen dat Wright naast weldoordachte soundeffecten ook goed heeft nagedacht over zijn montage, shots en de beeldkaders die allen naast dat ze technisch enorm sterk zijn, ook overlopen van symbolische waarden en narratieve effecten. Ik bespreek graag enkele opvallende filmische technieken die er voor mij uitsprongen of waar ik even langer bij heb stilgestaan.

Om te beginnen viel mij op hoeveel secundaire, semantische beeldkaders er in de film aan bod komen. Wat opmerkelijk is, is dat veel scènes die beschikken over zo'n secundair kader, en onze blik en interpretatie als kijker willen sturen of beïnvloeden, overeenkomen met datgene wat Briony waarneemt en dus ook haar versie of interpretatie van de scène. Dit is waarschijnlijk geen toeval. De secundaire beeldkaders wijzen op het voyeuristische en vooral kinderlijke kantje van Briony die vaak door haar obsessieve nieuwsgierigheid en verbeelding uit noodzaak zelf een verhaal verzint bij de voor haar contextloze situaties die zij stiekem waarneemt. Een extra symbolische laag achter deze semantische beeldkaders kan zijn dat Briony veilig achter haar raam van haar kindertijd zit en staart naar een wereld die zij enkel ziet maar niet kan horen en begrijpen. Ze is nog niet klaar voor de wereld buiten het afgebakende kader dat zij waarneemt, maar ze is wel nieuwsgierig en belust op datgene wat zich buiten het gekende afspeelt.

Het nieuwsgierige karakter van de scherpzinnige Briony wordt naast de secundaire beeldkaders ook mooi in beeld gebracht door het gebruik van close-ups en extreme close-ups en door verschillende eyeline matches, waardoor we door een point of viewshot waarnemen vanuit Briony's ogen. Tijdens de vele close-ups van Briony heeft ze vaak een emotieloze uitdrukking op haar gezicht, wat tegenstrijdig is met de gevoelens en de interne chaos die ze op dat moment ervaart. Dit is anderzijds ook net datgene wat het verhaal en de apathische close-ups van Briony zo sterk maken. Ze is een kind en snapt de wereld buiten haar wereld nog niet helemaal waardoor ze verlangt naar controle en structuur. Ze is verward en gedesoriënteerd en zweeft in een wereld die zich bevindt tussen haar kindertijd en de volwassenwereld, waar ze nog weinig vanaf weet. Het moment waarop Briony Lola opmerkt tijdens de verkrachtingsscène in de avond, is de eerste keer waar we als kijker een emotie van paniek en verontwaardiging op Briony haar gezicht kunnen aflezen. Dit is ook het moment waarop ze voorgoed haar kindertijd achter zich laat.

Daarnaast heeft Wright ook een enorm goed gevoel voor esthetiek. Zo houdt hij zich doorheen de film in bijna elke shot aan of de rule of thirds of aan een oogbevredigende symmetrie waardoor de volledige film een geheel van sublieme beelden is. Hieronder vind je enkele voorbeelden van beide technieken waar mijn oog op vielen.

Om de filmische technieken in Atonement af te ronden wil ik nog even focussen op de camerabewegingen die Wright hanteerde in de film. De film bevat, net zoals het boek, enorm veel suggestieve scènes. Dat lijkt me ook essentieel in een verhaal waar verbeelding en de kracht van interpretatie de hoofdrol spelen. Daar waar een boek met woorden bepaalde evocatieve beelden kan creëren bij de lezer, heeft een regisseur slechts enkele goede acteurs en de juiste setting nodig, een goede cameraman en een doordachte afwisseling van shots. Toch lijkt het me niet voor de hand liggend om hetzelfde beeldende effect te bereiken met shots in een film dan met woorden in een boek.

Naast dat Wright veel lof kreeg voor zijn 5 minuut en een half durende trackingshot op het strand in Duinkerken, en hij ook veel gebruik maakt van horizontale en verticale tilt-bewegingen, is er een eenvoudig maar sterk shot dat vooral mijn aandacht trok, de shot-reverse shot. Een veelgebruikt shot dat in elke film onmisbaar is, maar waarmee Wright toch op een unieke en effectieve manier de figuurlijke en letterlijke afstand tussen twee personages en de confrontatie telkens mooi in beeld brengt. Een eerste voorbeeld hiervan is wanneer Lola kennismaakt met Paul Marshall in de slaapkamer en ze met hun ogen een intiem gesprek voeren. De seksuele spanning die er tussen hen hangt is duidelijke voelbaar en zichtbaar ondanks de afstand die ze bewaren. Een tweede voorbeeld, wat ik ook een erg krachtige scène vond, is wanneer Robbie bij de familie Tallis komt dineren. Wanneer Cecilia voor hem de deur opent en ze elkaar op een formele manier begroeten, is er ook iets in hun ogen af te lezen wat met woorden niet te beschrijven valt. Het feit dat Robbie vanuit een kikkerperspectief naar Cecilia kijkt, duidt daarnaast op zijn gevoelens en op het klassenverschil tussen hen. Zij staat hoger in de sociale rang en lijkt op alle vlakken onbereikbaar voor hem. Een derde voorbeeld is wanneer Robbie en Cecilia afscheid nemen aan de bus na hun hereniging. Het dynamische reverse shot waarin de bus waarop Cecilia zit, langzamerhand wegrijdt en Robbie erachteraan holt, duidt op de fysieke afstand die ze vanaf dan voor altijd zullen behouden. Tot slot is de scène waarin Briony Cecilia opzoekt in Londen een enorm sterke reverse shot. Briony staat onderaan het koertje aan het appartement van haar zus en kijkt naar boven. Ze kijkt letterlijk en figuurlijk op naar haar zus en zal zich voor de rest van haar leven in een onderdanige rol begeven. Cecilia die haar leven verder zette ondanks hetgeen wat haar zus haar heeft aangedaan, kijkt van bovenaf naar Briony. Ze heeft het verleden en Briony achter zich gelaten en staat boven de pijn die Briony haar en Robbie heeft aangedaan.

Ik kan concluderen dat de regisseur zichtbaar zijn best heeft gedaan om een stijlbreuk met het oorspronkelijke decor en karakter van McEwan te voorkomen en dat hij de auteur zelfs heeft geëerd met het cinematografisch kunstwerk dat de verfilming van Atonement is geworden. Naast de prachtige, filmische technieken die Wright inzette om verborgen betekenis toe te kennen aan de meest onbeduidende scènes en de manier waarop hij de rol van woorden op een boeiende manier probeerde omzetten in beeld, is hij er ook in geslaagd om het verhaal, de structuur en de personages, hoe ze in het boek beschreven worden, te voorzien van dezelfde couleur locale als van McEwans Boetekleed.

Als ik kijk naar de verhaalstructuur van de film heeft Wright zich gehouden aan de oorspronkelijke verhaalopbouw, die grotendeels de structuur van een traditioneel drie-act-model bevat, met als begin de scène, vervolgens de sequentie en tot slot de act die tezamen omvat kunnen worden in de overtreding, de herkenning ervan en de daaropvolgende verlossing. Het is een niet-lineair verhaal waarin de verschillende gebeurtenissen worden weergegeven vanuit verschillende perspectieven en waarin telkens het onderscheid wordt gemaakt tussen het waargebeurde verhaal en Briony's versie ervan. Het behouden van de oorspronkelijke structuur was naar mijn gevoel een uitstekende keuze. Moest het verhaal op een andere manier verteld zijn geweest, was het gegarandeerd een deel van zijn suggestieve kracht verloren. Ook komen sommige dialogen uit het boek exact terug in de film en koos Wright er ook voor om de meeste motieven uit het boek waar veel aandacht aan wordt geschonken, zoals het leidmotief van Cecilia die voortdurend fluistert ‘Kom terug’, herhaaldelijk aan bod komen in de film. Wel had ik het gevoel dat er in de film meer uitdrukkelijke flashbacks getoond werden dan dat er beschreven werden in het boek. In het boek werden de flashbacks ook subtieler aangebracht en was de grens tussen van een herinnering en een overpeinzing vager doordat we als lezer echt in het hoofd zitten van een personage en onze verbeelding de vrije loop wordt gelaten.

Daarnaast is de cast ook heel doordacht uitgekozen en komt de karaktertekening sterk overeen met de beschreven personages in het boek. Ook Briony's evolutie van kind naar oudere vrouw is fenomenaal en beter dan hoe ik het me had voorgesteld. Vervolgens worden ook vele scènes waarin een bepaalde spanning erg sterk aanwezig is in het boek, doordat die voelbaar is tussen de regels, in de film op een sterke beeldende manier weergeven. Een voorbeeld hiervan dat ik al eerder aanhaalde is de al zichtbare seksuele spanning tussen Lola en Marshall tijdens hun eerste ontmoeting in 1935, die in het boek onbeschreven maar wel duidelijk aanwezig is. Ook was de regisseur zich enorm bewust van de symboliek waar het boek uiteen van spat. Een sterk voorbeeld hiervan is het terugkerend motief van Briony die haar handen tot bloedens toe schrobt in het ziekenhuis. Dit heeft de regisseur enorm krachtig kunnen tonen op het scherm waardoor de symboliek van het reinigen van haar zonden en het afwassen van haar schuld nog sterker naar voren komt.

Naast de vele gelijkenissen kan ik ook zeggen dat er enkele belangrijke zaken verloren zijn gegaan in de film. Zo verliest de speciale vertelstijl van Virginia Woolf, die mooi in beeld wordt gebracht door de regisseur in het eerste deel, grotendeels zijn kracht doordat heel de film in dezelfde stijl is gedraaid. Daarnaast vond ik ook dat er een deel van de kracht van het boek wegviel doordat het zijn metafictionele dimensie en de rol van woorden, wat in het boek essentieel is, verloor doordat het verhaal niet meer in woorden op papier stond, maar in beelden getoond werd. Hierbij aansluitend moest ook de intertekstualiteit inboeten, doordat de verschillende herkenbare eigenschappen van andere schrijvers die in het boek verborgen zitten, niet in beeld gezet konden worden in de film. Tot slot gaat er ook door de bepaalde keuze van beelden in de film een groot deel van de verbeeldingskracht bij de kijker verloren gegaan. De regisseur vulde zo vaak open plekken, die in het boek wel sterk aanwezig waren, zelf in met een beeld dat voor zich sprak waardoor ook ons interpretatievermogen als kijker moest inboeten. Dit is naar mijn gevoel een onvoorkomelijk probleem doordat woorden luider spreken dan beelden en woorden de lezer de kans geeft een eigen beeld te vormen bij een scène of personage. De beelden in de film laten de kijker minder twijfelen en geeft ons als kijker weinig keuze of interpretatiemogelijkheden.

Een goed voorbeeld hiervan is wanneer Briony in de kerk staat tijdens het huwelijk van Lola en Paul Marshall. Hier zal zij, tijdens haar ingeving wanneer ze beseft dat ze Robbie verwarde met Paul tijdens het cruciale moment waarop alles veranderde, het beeld van Paul voor haar ogen krijgen, wat voor ons als kijker aanvoelt als een herinnering. In het boek wordt deze scène open gelaten en kunnen we enkel lezen wat Briony denkt tijdens het moment van besef, waardoor we haar nog het voordeel van het twijfel kunnen geven en nog kunnen geloven dat ze zicht écht heeft vergist.

Een ander voorbeeld van een scène waar we in de film weinig of bijna niet aan ons interpretatie worden overgelaten, is wanneer Robbie het einde van zijn leven bereikt. In het boek wordt uitvoerig beschreven hoe ziek hij is en hoe slecht hij zich voelt, maar we staan als lezer niet zozeer stil bij het feit dat hij misschien stervende is. In de film krijgen we die twijfel niet en is het bijna onvermijdelijk om te zien dat Robbie de ochtend van de evacuatie niet zal halen.

Een laatste voorbeeld van een scène dat ik in het boek sterker vond dan in de film, is aan het einde tijdens de allerlaatste scène. In de film geeft de regisseur ons de happy ending die we als lezer wensen maar waarvan we weten dat het niet overeenkomt met de waarheid. We zien Cecilia en Robbie herenigd, verliefd en gelukkig over het strand lopen. In het boek geeft Briony ons als lezer de mogelijkheid zelf een einde te verzinnen, wat een uitdaging is nadat we weten dat heel het verhaal vanuit haar verbeelding is ontstaan en er dus in geen enkel geval een happy end bestaat. Doordat de film eindigt in een positieve noot die de waarheid verdoezelt, verliest het een deel van de suggestieve kracht die het open einde in het boek wel had.

bronnen

Gram, S., & Profile, V. M. C. (2011, 16 januari). Atonement and the art of sound design. Textual Relations. Geraadpleegd op 6 juli 2022, van https://text-relations.blogspot.com/2011/01/atonement-and-art-of-sound-design.html

S. (z.d.). Movie Screencaps - A to Z Directory. Screenmusings. Geraadpleegd op 6 juli 2022, van https://screenmusings.org/movie/

Simpson, W. (2012, 21 november). Exploring "Atonement". What's the story. Geraadpleegd op 6 juli 2022, van https://scriptlyspeaking.blogspot.com/2012/11/exploring-atonement.html

Watts, C. (2018). JSTOR: Access Check. Jstor.Org. Geraadpleegd op 6 juli 2022, van https://www.jstor.org/stable/10.5406/musimoviimag.11.2.0023